فرجام خواهی

آرای قابل فرجام صادره از دادگاه بدوی :

الف ) احکامی که خواسته آنها بیش از 20 میلیون ریال باشد.

ب ) احکام راجع به اصل نکاح , فسخ آن , طلاق , نسب , حجر , وقف , ثلث , حبس و تولیت.

ج ) قرارهای ذیل در صورتی که اصل دعوی قابل فرجام باشد :

1- ابطال دادخواست یا رد دادخواست صادره از دادگاه مشروط بر اینکه در دعاوی فوق صادر شده باشد.

2- سقوط دعوی یا عدم اهلیت یکی از طرفین دعوی مشروط بر اینکه در دعاوی فوق صادر شده باشد.

آرای قابل فرجام از دادگاه تجدید نظر :

الف ) احکام راجع به اصل نکاح , فسخ آن , طلاق , نسب , حجر و وقف.

احکام مالی صادره از دادگاه تجدید نظر قابل فرجام نمیباشند. ولی استثنای این اصل کلی دعوای وقفیت است که با اینکه یک دعوای مالی است در هر صورت قابل فرجام خواهی است.

ب ) قرارها در صورتی که اصل دعوی قابل فرجام باشد :

1- ابطال یا رد دادخواست صادره از دادگاه تجدید نظر.

2- سقوط دعوی و عدم اهلیت یکی از طرفین.

احکام راجع به ثلث , حبس و تولیت اگر از دادگاه بدوی صادر شود قابل رسیدگی فرجامی است.

قرارهای رد دعوی و عدم استماع دعوی , قابل فرجام خواهی نیستند.

احکام غیرقابل فرجام خواهی همان موارد احکام غیرقابل تجدید نظرخواهی است که در بخش قبلی توضیح دادم به علاوه احکام مستند به سوگند قاطع دعوی و احکامی که به موجب قوانین خاص غیرقابل فرجام هستند.

در فرجام خواهی بی واسطه دادخواست به دادگاه صادر کننده رای قطعی تقدیم میگردد.

مهلت فرجام خواهی ظرف 20 روز برای اشخاص ساکن در ایران و برای اشخاص مقیم خارج از کشور 2 ماه میباشد و ابتدای آن از تاریخ روز ابلاغ یا انقضای مهلت تجدید نظرخواهی محاسبه میشود.

شرایط دادخواست فرجامی : در دادخواست فرجامی مشخصات طرفین , حکم مورد تقاضای فرجام خواهی , دادگاه صادر کننده حکم , تاریخ ابلاغ و دلایل ذکر میشود.

پیوستهای دادخواست فرجامی عبارتند از :

1- رونوشت یا تصویر مصدق حکم یا قرار که از آن فرجام خواسته میشود.

2- لایحه متضمن اعتراضات فرجامی.

3- وکالتنامه وکیل یا مدرک مثبت سمت در صورتی که دادخواست توسط خود فرجام خواه داده نشده باشد.

در فرجام خواهی نیز دادخواست به تعداد اصحاب دعوی + 1 نسخه و در صورت متعدد بودن به تعداد آنها + 1 نسخه به استثنای مدرک مثبت سمت که فقط به نسخه اول ضمیمه میشود.

موارد رفع نقص دادخواست و مهلت رفع نقص دادخواست فرجامی همانند دادخواست تجدید نظر است فقط اگر قرار رد دادخواست فرجامی صادر شد ظرف 20 روز از تاریخ ابلاغ قابل شکایت در دیوان عالی کشور میباشد و رای دیوان قطعی است.

در صورتی که دادخواست تکمیل باشد مدیر دفتر یک نسخه از دادخواست و پیوستها را برای طرف دعوی ارسال میکند تا ظرف 20 روز پاسخ دهد و پس از آن اعم از اینکه پاسخی رسیده یا نرسیده باشد پرونده را همراه با پرونده مربوط به رای فرجام خواسته به دیوان عالی کشور ارسال میکند.

دیوان فقط نقش ممیزی دارد و اگر رای را قابل رسیدگی فرجامی تشخیص دهد آن را نقض میکند و برای رسیدگی به دادگاه صالح ارسال میکند و اگر رای را صحیح براند آن را ابرام و جهت اجرا به دادگاه صادر کننده رای میفرستد. پس دیوان رسیدگی ممیزی میکند و طبق نظر اکثریت در ابرام یا نقض اتخاذ تصمیم میکند و رسیدگی ماهوی ندارد.

دادگاه صالح به رسیدگی پس از نقض رای : 

1- رای منقوض به صورت قرار باشد یا حکمی باشد که به علت نقص در تحقیقات نقض شده است = رسیدگی مجدد در دادگاه صادر کننده.

2- رای به علت عدم صلاحیت دادگاه نقض شود = رسیدگی در دادگاهی که دیوان , صالح تشخیص دهد.

3- در سایر موارد نقض مثل نقض رای به لحاظ مخالفت رای با شرع یا موازین قانونی , عدم رعایت اصول دادرسی و قواعد آمره , تعارض اسباب موجهه و منطوق حکم و سو تفسیر قرارداد = پرونده به شعبه دیگر از همان حوزه دادگاه و اگر آن حوزه بیش از یک شعبه نداشته باشد به نزدیکترین دادگاه حوزه دیگر ارجاع میشود.

4- در صورتی که دیوان قرار ابطال دادخواست صادره از دادگاه بدوی را نقض کند پرونده را جهت رسیدگی به دادگاه صادر کننده ارجاع میکند حتی اگر قرار در دادگاه تجدید نظر تایید شده باشد = رای دادگاه تجدید نظر استان که در تایید قرار رد دعوی صادر شده چنانچه در دیوان عالی کشور نقض شود پرونده جهت رسیدگی به همان شعبه دادگاه بدوی ارسال میشود.

در فرجام خواهی بی واسطه اجرای حکم تا زمان نقض به تاخیر نمی افتد لکن :

الف : محکو به , مالی باشد. قبل از اجرا از محکوم له تامین مناسب اخذ میگردد و حکم اجرا میشود.

ب : محکوم به , غیرمالی باشد. محکوم علیه تامین مناسب میدهد تا اجرای حکم و صدور رای فرجامی به تاخیر بیفتد.

ولی در فرجام خواهی با واسطه در صورت درخواست نقض از طرف دادستان , اجرای حکم پس از اخذ تامین متوقف میشود.

ترتیب رسیدگی در دیوان : پس از وصول پرونده به دیوان عالی کشور رییس دیوان یا یکی از معاونان وی پرونده را با رعایت نوبت و ترتیب وصول به شعب ارجاع می نماید , شعب مرجوع الیه به ترتیب رسیدگی میکنند مگر به موجب قانون یا تشخیص رییس دیوان عالی کشور , رسیدگی خارج از نوبت ضرورت داشته باشد.

اخذ پرونده از یک شعبه و ارجاع آن به شعبه دیگر فقط به موجب قانون امکان پذیر است.

ابلاغ برگهای احضاریه در مرحله فرجام : اوراق به دادگاه بدوی محل اقامت طرفین فرستاده میشود. آن دادگاه مکلف است اخطاریه را به محض وصول , ابلاغ نموده و رسید آن را به دیوان ارسال کند.

در موقع رسیدگی عضو ممیز گزارش پرونده و مفاد اوراقی را که لازم است قرائت میکند و طرفین در صورت حضور با اجازه رییس شعبه مطالب خود را اظهار میکنند و دادستان در موارد قانونی نظر خود را اظهار می نمایند.

موارد نقض رای در دیوان عالی کشور :

1- دادگاه صادر کننده , صلاحیت ذاتی نداشته و در مورد عدم رعایت صلاحیت محلی زمانی که خوانده نسبت به آن ایراد کرده باشد.

2- رای مخالف شرع و مقررات قانونی باشد.

3- عدم رعایت اصول دادرسی و حقوق اصحاب دعوی در صورتی که به درجه ای از اهمیت باشد که رای را از اعتبار قانونی بیندازد.

4- آرای مغایر باهم صادر شده باشند که در این صورت به علت اعتبار امر مختومه رای موخر نقض میشود.

5- ناقص بودن تحقیقات یا عدم توجه به دلایل و مدافعات طرفین.

6- مفاد رای صادره ( منطوق حکم ) مطابق با یکی از مواد قانونی بوده لکن اسباب توجیهی آن ( اسباب موجهه ) با ماده ای دیگر که دارای معنای دیگر است تطبیق شده باشد یعنی تعارض بین اسباب موجهه و منطوق حکم وجود داشته باشد.

7- سو تفسیر از قرارداد. یعنی تفسیری غیر از آنچه مورد نظر تنظیم کنندگان آن بوده است به عمل آمده باشد.

8- عدم صحت مدارک , اسناد و نوشته های مبنای رای ثابت شود.

در صورت وجود یکی از موجبات نقض , رای مورد تقاضا نقض میشود اگرچه فرجام خواه به آن جهت درخواست نقض نکرده باشد.

اگر قسمتی از رای دادگاه خارج از خواسته خواهان بوده باشد شعبه دیوان آن قسمت را نقض بلاارجاع میکند.

اگر رای فرجام خواسته جزئا ابرام شده باشد دادگاهی که پرونده جهت رسیدگی به آن ارجاع شده حق رسیدگی به قسمت ابرام شده را در هیچ صورتی ندارد.

موارد نقض بلاارجاع :

1- رای متضمن اشتباهی باشد که به اساس رای لطمه وارد نکند. دیوان رای را اصلاح و ابرام می نماید.

2- رای به صورت حکم ولی از لحاظ نتیجه متضمن قرار باشد و اشکالی نداشته باشد.

3- قسمتی از رای خارج از خواسته خواهان بوده باشد.

در تمام موارد نقض , دادگاه مرجوع الیه با لحاظ رای دیوان و مندرجات پرونده اگر اقدام دیگری لازم نداند بدون تعیین وقت , رسیدگی نموده و مبادرت به انشای رای می نماید و الا با تعیین وقت و دعوت از طرفین اقدامات لازم را معمول و انشای رای می نماید.

رای اصراری : چنانچه در رسیدگی فرجامی دادگاه مرجوع الیه با ذکر استدلال , طبق رای اولیه اقدام به صدور رای نماید این رای را اصراری می نامند. اگر این رای مجددا مورد درخواست رسیدگی فرجامی قرار گیرد شعبه دیوان در صورت پذیرش استدلال نظر دادگاه دوم , رای دادگاه را ابرام ( تایید ) میکند ولی اگر استدلال را نپذیرد پرونده را در هیات عمومی شعب حقوقی مطرح میکند , هیات مزبور یا استدلال دادگاه را میپذیرد یا استدلال شعب دیوان را میپذیرد : چنانچه نظر شعبه دیوان مورد ابرام قرار گیرد حکم صادره را نقض و پرونده را به شعبه دیگری ارجاع خواهد داد. دادگاه مرجوع الیه طبق استدلال هیات عمومی حکم مقتضی صادر میکند.

فرجام تبعی : چنانچه فرجام خوانده در ضمن پاسخ به دادخواست فرجامی ( ظرف 20 روز ) از حکمی که مورد شکایت است نسبت به جهتی که آن را به ضرر خود یا خلاف موازین شرعی و قانونی میداند تبعا درخواست رسیدگی فرجامی کند در این صورت دادخواست فرجام تبعی به طرف ابلاغ میشود که ظرف 20 روز به طور کتبی پاسخ دهد.

اگر فرجام خواه دادخواست خود را مسترد کند و یا دادخواست او رد شود حق درخواست فرجام تبعی ساقط میشود و اگر درخواست فرجام تبعی شده باشد بلااثر میشود.